De Jodensavanne Archaeological Site ligt op hoger gelegen terrein langs de dichtbeboste oevers van de Surinamerivier in het noorden van Suriname. Deze archeologische werelderfgoedsite bestaat uit twee delen: de Jodensavanne-nederzetting en de Cassipora Creek-begraafplaats. Samen vertellen zij het verhaal van een van de vroegste pogingen tot Joodse kolonisatie in de Nieuwe Wereld.
De nederzetting Jodensavanne, gesticht in de jaren 1680, bevat de ruïnes van wat wordt beschouwd als een van de oudste architectonisch belangrijke synagogen in de Amerika’s. Daarnaast zijn er begraafplaatsen, fundamenten van bakstenen gebouwen, aanlegplaatsen voor boten en resten van een militair steunpunt.
De Cassipora Creek-begraafplaats is een overblijfsel van een oudere Joodse nederzetting uit de jaren 1650. Deze gemeenschap verhuisde ongeveer dertig jaar later naar een plek twee kilometer stroomafwaarts, waar Jodensavanne werd ontwikkeld.
De nederzettingen lagen in een gebied dat werd omringd door inheemse territoria. De gemeenschap bestond uit Joden die samenleefden met vrije en tot slaaf gemaakte mensen van Afrikaanse en inheemse afkomst. De bewoners beschikten over een uitzonderlijke mate van autonomie, privileges en immuniteiten, uniek binnen de vroegmoderne Joodse wereld.
De archeologische site van Jodensavanne is een seriële werelderfgoedsite met twee componenten die een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van de Atlantische Sefardische diaspora illustreren.
De Jodensavanne-nederzetting bevat ruïnes van de synagoge, begraafplaatsen, bakstenen gebouwen, aanlegplaatsen aan de rivier en resten van een militair verdedigingssysteem. De Cassipora Creek-begraafplaats is het belangrijkste overblijfsel van de oudere nederzetting die voorafging aan Jodensavanne.
In tegenstelling tot veel andere Joodse gemeenschappen in de Atlantische wereld ontstonden deze nederzettingen niet in bestaande steden, maar als zelfstandige kolonies. Ze bleven bovendien relatief lang bestaan. De gemeenschap werd bestuurd door Joodse kolonisten die samenleefden met andere bevolkingsgroepen in een koloniale samenleving waarin ook slavernij bestond.
De site vormt een uitzonderlijk getuigenis van een Joodse gemeenschap met territoriale en bestuurlijke autonomie in de Atlantische wereld tussen de 17e en 19e eeuw. In zekere zin functioneerde de gemeenschap als een “staat binnen een staat” binnen de koloniale samenleving van Suriname.
De archeologische resten – waaronder begraafplaatsen, gebouwen en andere structuren – tonen de ontwikkeling van deze gemeenschap en geven inzicht in de relaties tussen verschillende groepen:
Joodse kolonisten
inheemse volkeren
tot slaaf gemaakte Afrikanen
Europese kolonisten
De vondsten laten zowel samenwerking als conflicten tussen deze groepen zien en vormen daarmee een belangrijk historisch en archeologisch archief.
De integriteit van de site is vooral gebaseerd op de Jodensavanne-nederzetting, waar nog verschillende elementen aanwezig zijn die essentieel waren voor het dagelijks leven van de gemeenschap. Hieronder vallen onder andere:
resten van gebouwen en begraafplaatsen
aanlegplaatsen voor boten aan de rivier
een militair steunpunt en verdedigingsstructuren
medicinale bronnen
heilige Ceiba-bomen
een historische zandgroeve
De grafstenen op de Cassipora Creek-begraafplaats bevatten inscripties in verschillende talen, waaronder Hebreeuws, Portugees, Spaans, Nederlands en Aramees.
Hoewel de oorspronkelijke Cassipora-nederzetting zelf nog niet archeologisch is gelokaliseerd, wordt de vermoedelijke locatie beschermd binnen de bufferzone van het werelderfgoedgebied.
De belangrijkste elementen die de uitzonderlijke waarde van de site uitdrukken zijn grotendeels authentiek wat betreft:
vorm en ontwerp
gebruikte materialen
locatie en landschappelijke context
Onderhoud en conserveringswerkzaamheden worden uitgevoerd op basis van advies van specialisten en met respect voor de oorspronkelijke materialen en structuren.
Op dit moment zijn er geen grote zorgen over de authenticiteit van de site. Wel is het belangrijk om de omgeving van de archeologische locaties goed te beschermen, zodat toekomstige ontwikkelingen het historische landschap niet aantasten.
De twee onderdelen van de site zijn erkend als archeologische monumenten onder de Monumentenwet van 2002 en staan sinds 2009 onder de hoogste wettelijke bescherming in Suriname.
Het beheer van de site wordt uitgevoerd door de Jodensavanne Foundation, die verantwoordelijk is voor restauratie, behoud, beheer en toeristische ontwikkeling. De stichting bezit ook de officiële landrechten van het gebied.
De archeologische site ligt in traditioneel gebied van inheemse gemeenschappen. Daarom wordt het erfgoed gezamenlijk beheerd met het dorp Redi Doti. In een samenwerkingsovereenkomst is vastgelegd dat:
Redi Doti mede verantwoordelijk is voor de bescherming en het beheer van het erfgoed
de Jodensavanne Foundation bijdraagt aan de duurzame sociaal-economische ontwikkeling van het dorp
Alle plannen voor toerisme, recreatie of bouwactiviteiten moeten door beide partijen worden goedgekeurd.
Het Management Plan 2020–2025 geeft richtlijnen voor bescherming, onderzoek, beheer en promotie van de site. De dagelijkse werking is grotendeels afhankelijk van inkomsten uit entreegelden en particuliere donaties, terwijl wordt gewerkt aan structurele ondersteuning vanuit de overheid.